"Bazı filmlerimi izlerken sinirlerim bozuluyor, ağlayacak gibi oluyorum. Çok korkunç bir şey bu..."


Evet, geçtiğimiz yıl kaybettiğimiz Ingmar Bergman, ömrünün son demlerinde böyle söylemişti filmleri hakkında. Kendi filmlerini ondan iyi bilecek değiliz ya! Tiyatro ile başlayan ve ona bağlılığını hiç koparmamış olan Bergman; 1945 yılında başladığı sinema kariyerinde sürekli ilkleri deneyerek ve döneminden çok farklı bir orijinallikle -gerek konusuyla gerekse de işleyişi ile benzersizdir filmleri- derdini bize anlatarak, "Sinemanın Babası" olmayı bence çoktan hak ediyor.

Her sanatçı gibi, eserlerinde içten içe kendisini anlatan yönetmen; yalnızlığını, çocukluğunda yaşadıklarını, hayat/ölüm ve inanç hakkında düşündüklerini ve de hayat tecrübesinini paylaşmıştır bizimle.
Yazının başında alıntıladığımız kendi filmleri hakkındaki tespiti; geçmişteki arayışlarına ve kimi anılarına dönüp bakmak istemeyen bir insanın kendisini ele verdiği bir itiraftı belki de.

Neyse; yazıya ustanın filmlerinde pek sık yer verdiği olgulara (naçizane gözlemlerim) göz atarak devam edelim:

1: Saatler: Zamana referans olan saatler oldukça fazla yer tutar filmlerinde. Bazen zamanın geçtiğine vurgu yapmak için yakın çekim yapılır saatlere, bazen de zamanın geçmediğine ya da zorlu geçtiğine vurgu yapmak için tik-taklar seyirciye duyrulur. Özellikle Kurtların Saati (Vargtimmen) filminde bu iyiden iyiye gerer seyirciyi.

2: Yüzlere uzun süreli yakın çekimler: Bergman'ın en bilinen imzalarından. Özellikle de bir şeyler anlatan karaktere ve onu dinleyene yapılır bu yakın çekimler. Kimi sahnelerde (özellikle Persona) dakikalarca aynı yüz gösterilir, kamera kıpırdamaz bile. Böyle sahneler için gerçekten yetkin oyuncular gerekiyor ama sorun değil, Bergman'ın altın kadrosu mükemmel oyuncularla dolu!

3: Çocukların istenmiyor olduğu gerçeği: Bergman filmlerinde anne ve babalar, hiçbir zaman kutsal değildirler! Çocuklarını sevmezler ve onlara katlanamazlar. İstemeden gelmiştir çocuklar hep. Bu çocuklara olan sevgisizliği genelde ikiyüzlülük ile saklamaya çalışırlar. Burada bahsettiğimiz olguyu desteklemeyen filmleri nadirdir.

4: Yaban Çilekleri:<!--[if gte vml 1]> <!--[if !vml]--> Evet, öyle Baş yapıtlarından birisinin de ismi olmasından ziyade birçok filminde yaban çilekleri ile alakalı sahneler vardır. Yedinci Mühür, Utanç filmlerinde görürüz mesela.


Bir de, öyle çok filminde yer vermediği ama ilk kendisinin kullandığı teknikler vardır. Mesela; En Passion adlı filmde sahnenin kesilip; oyuncunun, oynadığı karakter hakkında yorum yaptığını görüp şaşarsınız.


Bergman filmlerinde dil karamsardır ve kasvetli hava vardır, olayların gelişmesi çoğu zaman "mutlu son"a doğru olmaz. Zaten Bergman filmlerinde mutlu son pek yoktur. Ayrıca saat tik-takları gibi türlü türlü göndermelere şahit oluruz hep. Bu bağlamda, ustanın alegoriye sık başvurduğunu söyleyebiliriz.

Yedinci Mühür filminden, Ölüm Dansı

Bergman?ın Karakterleri

Aslında burada çok farklı tiplemeler sayma durumu yok, çünkü neredeyse tüm karakterleri aynı kaynaktan besleniyor.

Erkek karakterlere bakarsak; genelde maddi anlamda başarılı ama manevi olarak boşlukta olduklarını görürüz. Neredeyse hepsi, başkaları mahremlerine sokulmasın diye ördükleri duvarların gerisinde yaşarlar, yani bir bakıma hepsi gerçek yüzlerini saklayan maskeler ardına gizlidirler. Çoğusu geçmişleri tarafından rahatsız edilmekte ve kendilerini ?aşağılanmış? görmektedirler. Bu yüzdendir ki inzivaya çekilme ihtiyaçları vardır.

Kadın karakterlerde de durum aynıdır, onlar ise genellikle duvarlar ardında yaşamak yerine diğerlerine anlattıkları sahte dünyaları ile ünlüdürler. Belirttiğimiz gibi; kadınlar hiçbir zaman çocuklarını sevmezler ve hatta nefret ederler çocuklarından. Anneliğin kutsallığından pek nasip almamışlar gibi gözüküyor.

Bergman filmlerinde çiftler birbirlerine karşı hep sadakatsizdir. Enteresan olanı da, bu sadakatsizliklerini hoş karşılarlar. Aslında hoş karşılamak değil de; birbirlerini gerçekten sevmediklerinden olsa gerek, aldatmayı ve aldatılmayı umursamazlar.

Gelelim, daha önce de bahsettiğimiz Bergman'ın altın kadrosuna:

Sven Nykvist (1922-2006):

Bergman nasıl sinema tarihinin en yetenekli ve üretken yönetmen/senaristlerinden ise, neredeyse tüm filminde kendisine eşlik eden görüntü yönetmeni Sven Nykvist de efsanedir. Sahne, küçücük bir oda olsa bile ustanın maharetini fark edebilirsiniz izlerken.
Misal; Bergman'ın özellikle de kendi adası olan ve çoğu başyapıtını çektiği Farö adası bu mahareti sergilemek için eşsiz kaynak olmuştur ustaya. Sven Nykvist'in müthiş çekimleri ile bu sahneler de belleklere kazınır, kimi sahnelerde de renklerin cümbüşü vardır, filmler siyah-beyaz olsa bile!
Ayrıca, Andrei Tarkovsky ve Woody Allen gibi isimler de ustanın sanatına başvurmuşlardır.

Bayan Oyuncular

1-Liv Ullmann: Liv Tyler?ın ismine ilham kaynağı olan Liv Ullmann, Bergman?ın en çok güvendiği ve ?zorladığı? oyuncudur bence. 1938 doğumlu bu sanatçı, genç yaşından itibaren ustanın filmografisinde yer edinmiştir kendine. Bergman?ın yakın çekim yüz ifadesine en çok başvurduğu oyuncudur, anlık duygu geçişlerini mükemmel bir şekilde yüzüne dökebildiğinden olsa gerek. Kişisel yorum: Bu oldukça sevimli hanımın böyle karamsar filmlerde oynaması, bence biraz haksızlık olmuş. Gerçi Hollywood?da da oynadığı filmler vardır.

2- Bibi Andersson: 1935 doğumlu oyuncu, filmografi açısından Liv Ullmann ile yarışacak yetkinliktedir çünkü Ullmann?ın gözükmediği Yedinci Mühür ve Yaban Çilekleri gibi başyapıtlarda oynamıştır. Persona?da karşılıklı oyunlarını henüz izlemeyenler çok şey kaçırmışlardır derim.

3- Ingrid Thulin (1926 - 2004): İsveç?in efsanevi oyuncularından, birçok Bergman filminde oynamıştır. Yaban Çilekleri?ndeki vâkur hâli izlemeye değerdir.

4- Harriet Andersson (1932 - ): Onu anmamak olmaz. Genellikle hastalıklı karakterleri canlandırır. Çığlıklar ve Fısıltılar ile Güz Sonatı'nda bahsettiğimiz rollerdedir, ilk olarak Monika filminde oynamıştır, 21 yaşındayken.

Bergman'ın Ingrid Thulin hariç yukarıdaki üç bayanla ayrı dönemlerde birlikte olduğu da biliniyor. Liv Ullmann'dan doğma bir kızı da var. Neyse bu çapkınlık mevzusunu hızlı geçelim

Erkek Oyuncular

1- Gunnar Björnstrand: 1909-1986 yılları arasında yaşamış usta, Bergman?ın, yeteneğine en çok başvurduğu oyuncudur. Diğerlerinden ayrılan yönü ise, ilk dönem de dâhil ustanın tüm dönem filmlerinde görürüz kendisini. İbadet Edenler (Nattvardsgasterna) filmindeki performansı müthiştir. Genellikle Bergman?ın soğuk yüzünü gösterdiği karakterleri canlandırır.

2- Max von Sydow: 1929 doğumlu oyuncu sadece Bergman filmleriyle değil, uluslararası alanda oldukça ünlüdür. Bergman?ın insanlar ile arasına duvarlar örmüş münzevi sanatçısı rollerinde görülür ağırlıklı olarak. Yedinci Mühür?de ölümle satranç oynayan şövalye rolüne karşılık Yaban Çilekleri?nde bir iki dakika gözüken bir benzinciyi oynaması ise sanırım tevazusuna örnektir bu ustanın. Filmografisi oldukça geniştir.

3- Erland Josephson (1923-): 1970 sonrası filmlerde, Gunnar Björnstrand?ın oynadığı rollerin benzerini oynamasıyla, onun yerini doldurmuştur diyebiliriz. Tabii öyle yedek oyuncu gibi gözükmesin, oldukça yetkin bu sanatçının senaristi olduğu filmleri de vardır. Bir Evlilikten Manzaralar filminde Liv Ullmann ile olan performansları göz doldurur. Henüz izlemedim ama, Bergman 2000?li yıllarda bu ikiliyi bahsi geçen eserin hikayece ilerlemiş hâliyle tekrar bir araya getirir ?Saraband? filmiyle.

Bu genel - itiraf edelim, yüzeysel inceleme umarım Bergman Sineması hakkında az da olsa bilgi sahibi olmanızı sağlamıştır.

Sinema dolu günlerle...

<!--[if gte vml 1]> <!--[if !vml]-->