Richard Attenborough'ın Gandhi'si

Attenborough'un Gandi'nin öyküsünü anlatmasında şayanı hayret detaylar vardır. Filmin yapılış öyküsü / süreci en az Gandi'nin mücadelesi kadar meşakkatli geçer yönetmeni için. Zaten biyografik filmler çekmek konusunda had safhada seyreden bir meraka sahip olan Attenborough bu merakını somutlaştırabilmesini de iyi bilen bir yönetmendir aynı vakit. Bunu Gandi gibi bir insanın hayatını anlatma yükümlülüğünün altında gösterdiği cesaretle ispatlamasını bilen Attenborough, ta en başından bu adamın öyküsünü anlatmak istediğini ve sırf bu sebepten ötürü yönetmen olma kararı aldığını da dürüstçe dile getirebilmiştir.

Gandi'nin hem Güney Afrika'da hem de kendi ülkesi Hindistan'da İngilizlere karşı mücadele verdiğini de göz önüne alırsak bu adamın öyküsünün yine İngiliz asıllı bir adamın kamerasından -hem de bu denli kifayetli- perdede izdüşümü bulması da bir diğer enteresan teferruattır.

Attenborough yaklaşık 20 sene boyunca dişini tırnağına takıp bu film için mali kaynaklar aramakla kalmamış, filme bir ekip kurabilmek, stüdyo ayarlamak gibi çeşitli zahmetlere de katlanmak mecburiyetine düşmüştür. Sırf bu yanıyla bile merak edilen bir film olmayı hak eder "Gandi". Hele ki Gandi üzerine yapılan filmlerden de en niteliklisi olunca, bu kahramanı başka kaynaklardan tanımaya çalışmak biraz güzaf kaçabilir.

Aslında film üzerine sarf edilecek pek fazla kelime yok, ya da filmin tartışmaya açılabilecek yanı. Zira film en başından ne olduğunu, neler olamayacağını bizzat seyircisine aktarıyor. İddialı değil, boyundan büyük sözleri de yok fakat kendince kıvrak bir zekâdan da yoksun değil. Boylu boyuna bir belgesel görünümünde olan Gandi, belki de kronolojik olmasından ötürü biraz "konulu" bir film biçiminde akseder ya da karakterine yaklaşımındaki insani boyuttan ötürü film kurmaca gibi durabilir. Lakin görünenin aksine Gandi düpedüz bir belgeseldir, fakat belgeleri de soğuk yüzlü kâğıt parçalarından değil bilakis bir adamın yüreğine giden dar sokakların haritasından müteşekkildir. Yine ilginçtir Gandi'ye karşı duyulan bu gönül bağı filmin dramatik / duygusal yanından gelmez. Ajitasyon olmadığı gibi Gandi enikonu özel yaşamıyla da yansımaz ekrana. Attenborough Hindistan'ın tarihi arka planına en az Gandi'ye verdiği kadar önem verir ve olaylar esnasında bu iki temadan hiçbirisi arkada fon niyeti görmez. Yönetmene göre Gandi sadece tasvir edilmesi gereken tarihi bir figürdür ve ona öznel bir biçimde hiçbir karakteristik ayrıntı ilave edilemez, bu belgelere aykırıdır en başından. Kimileri için Gandi'nin bu kadar özel yaşamdan yoksun bir halde betimlenmesi rahatsız edici olabilir fakat filmin bu konudaki kayıtsız tavrı Ben Kingsley'in oyunculuğunda vücut bulan Gandi'yi sevmemize engel teşkil etmez.

Aslında Gandi'ye duyulan sempatinin nedenlerinin daha başka mercilerde aranması lazım gelir. "Mahatma" (Yüce Ruh) sıfatına sahip olan birisi daha en başından ulaşılmazın fevkinde bir karakteri anıştırıyor. Ve insan ister istemez böylesi kutsal birisinin öyküsünün hayli ağırbaşlı olacağını umabiliyor. Ancak belli ki Attenborough'un inanışı o yönde değil. O, Gandi'yi alabildiğince sıradan, yer yer pısırık, bazen beceriksiz bazen de keskin bir espri anlayışına sahip orta halli bir vatandaş olarak resmetmekten hiç çekinmiyor. Yine Gandi'yi bu kadar olağan bir kalıba sokarak tarif etmek kimileri için can sıkıcı olabilir. Ama her şeyden evvela unutulmamalıdır ki bizatihi Gandi halktan olmak için çaba göstermiştir zamanında. Halkının çobanlığını yaparken, çobanlığından vazgeçmiştir. O kahraman olmamış, halkından bir kahraman yaratabilmeyi umut etmiştir. Attenborough da filmin mizahi kumaşından bol bol kullanarak çok yerinde bir tercihte bulunmuştur. 3 saati bulan süresine de dikkat edecek olursak zaten asık suratlı bir filme de o süreç boyunca kolay kolay kimsenin tahammül etmesi beklenemez.

Her ne gaye ile olursa olsun filmin zehirden keskin mizahi boyutu onu daha yalınç kılmamış aksine ona, karşı konulmaz bir sıcakkanlılık katmıştır. Ve pek çok komedi filminde sunulan mizahtan daha samimi bir nüktedanlık ile gönülleri çelmesini iyi bilmiştir film. Richard Attenborough "Chaplin" filminde gösterdiği kadar yoğun mizah ve dram kullanmasa da Gandi gibi bir figürün hikâyesinden öykünerek çektiği filmde tercih ettiği güldürünün dozajı hayli cüretkâr sayılabilir.

Bunun yanı sıra film sinema tarihinde gelmiş geçmiş en tuhaf "yükseliş" öyküsüdür de. Gandi'nin eşitlik hatırına katlandıklarının semeresini "kahraman" olarak ödemesi hayra yorulamayacak bir manidarlık abidesi gibidir. Film de bu hayat öyküsünün peşi sıra giderken yükselmeye karşıt verilen bir yükseliş öyküsü biçemine bürünür bir şekilde. Yine de Gandi'de bir coşku ya da vecit bulmak pek olası değil. Bu katıksız sinema dili de şüphesiz Gandi'yi mizanseni etrafında "herhangi birine" dönüştürme misyonunu üstleniyor. Görüntülerin çerçevelenmesinde sıklıkla -geniş ekran kompozisyonunun da etkisiyle- Gandi'nin bir bütünlüğün içinde sıradan bir ayrıntı olarak kalması tercih ediliyor. Bununla beraber geniş açı kompozisyonlardan perdeye dâhil olan engin manzaralarda belli bir alçakgönüllülük ve öngörülülük seziliyor. Bilhassa Gandi'nin geniş görüşlülüğü ve zekâsının sınırları bu karelerde daha bir ayan beyan hissediliyor. Ayriyeten bu çerçevelenmiş görüntüler Gandi'yi "kapsamlayış" (parçanın bütünü, ya da bütünün parçayı ifade etmesi) temasında tüm insanlıkla beraber sadece bire indirgemekle görevliler.

Bundan başka, film mebzul derecede enteresan bir ana da seyircisini tanık ettirmekten geri durmuyor: İngiliz hükümetinin gerçekleştirdiği katliamlardan birinin hemen ertesinde olay mahalline gelen Gandi'nin yüzündeki mazlum ifadenin git gide kararak yerini film içinde sıra dışı bir "perde arasına" (intermission) bırakması Attenborough'ın yakaladığı ve seyircisini içine sürgün ettiği en anlamlı sahnedir. Uzunca sayılabilecek süresiyle kapkara ekran, izleyicisine oturup gördüklerini adamakıllı tahayyül etmesine olanak tanırken bir yandan da dünyamızın ne kadar karanlık olduğuna dair alenen hiç sarf etmediği ve sarf etmeyeceği görüşlerini imliyor. Gandi'nin aydınlık dünyasından arta kalan bu gürültülü karanlıkta bir şeyler ya da birileri için ciddi manada yas tutmak açıkça şart koşuluyor seyirciye.

Neticede Attenborough'ın bu duygusal açıdan hissettiren belgeselinde Gandi'nin hayatına mümkün olduğunca ihtimam gösterdiğini iddia etmemek hata olur. Gandi'nin şahsına duyduğu itibardan ötürü filmi nihayete erdirdiğinde de gereğince tutarlı bir biyografiye imza sahipliği yapmış oluyor Attenborough. Malum, film Gandi'nin 1893'te Güney Afrika'ya gitmesinden vefatına dek düşen alanı kaplayan bir süreçte geçtiği için kimi olaylar perdeye hiç dâhil olmamış, kimileri ise üstünkörü anlatılmak zorunda kalınmış. Hatta sahneler arası geçişler de genellikle geniş bir zaman dilimini kapsadığı için hikâye biraz sıçrayarak ilerliyor da denebilir. Bu sebeple de kimi detaylar Gandi'nin öyküsüne yabancı olanlar için pek mana taşıyamayabiliyor. Bunlar da haliyle yukarıda bahsi geçen "belgeselimsi" atmosferi sağlamlaştıran etmenlerden.